THM na basenie THM na basenie

THM w basenach krytych: skąd się biorą i jak je ograniczać

Trihalometany powstają z chloru i zanieczyszczeń wnoszonych przez kąpiących się, a w basenie krytym trafiają do powietrza hali. Wyjaśniamy, co podnosi THM, jakie są limity i jak je ograniczać.

W skrócie: THM, czyli trihalometany, powstają, gdy chlor reaguje z materią organiczną wnoszoną przez kąpiących się. Są lotne, więc w basenie krytym przechodzą do powietrza hali i tam najczęściej je wdychamy. Najskuteczniej ogranicza się je u źródła: higieną, świeżą wodą, dobrym uzdatnianiem i wentylacją.

Kiedy z laboratorium wracają wyniki badań wody z pływalni, większość zarządców najpierw szuka w tabeli chloru związanego i mikrobiologii. Trihalometany są zwykle niżej i dopóki mieszczą się w normie, mało kto się nad nimi zatrzymuje. Tymczasem THM w basenie krytym dużo mówią o tym, ile zanieczyszczeń organicznych krąży w wodzie i jak sprawnie pracuje cała instalacja, od filtrów po wentylację hali.

Z THM jest też praktyczny kłopot: obsługa nie zobaczy ich na fotometrze. Wynik przychodzi z laboratorium raz na jakiś czas, więc o tym, czy THM rosną, decydują codzienne nawyki obiektu. Dlatego warto dobrze rozumieć, skąd się biorą i na które czynniki mamy realny wpływ.

Czym są THM w basenie i czym różnią się od chloru związanego

Pod skrótem THM kryją się cztery związki: chloroform (trichlorometan), bromodichlorometan, dibromochlorometan i bromoform. W wodzie słodkiej wyraźnie dominuje chloroform. Z kolei w wodzie bogatej w bromki, czyli w solankach, wodach termalnych i wodzie morskiej, przeważa bromoform. Ma to znaczenie dla polskich uzdrowisk i basenów solankowych, w których skład THM wygląda inaczej niż na zwykłej pływalni.

Reklama

THM nie są częścią chloru związanego. Chloraminy powstają z chloru i związków azotu, a trihalometany z materii organicznej i azotu w ogóle nie zawierają. Oba problemy mają jednak wspólny początek: zanieczyszczenia wniesione przez ludzi, które chlor musi utlenić. Dlatego część działań obniża jedno i drugie, ale są też takie, które działają na te grupy zupełnie inaczej.

Różnica jest też w pomiarze. Chlor związany obsługa wyznacza sama, metodą DPD, jako różnicę między chlorem całkowitym a wolnym. THM tą metodą wykryć się nie da, ponieważ oznacza je wyłącznie laboratorium metodą chromatograficzną. W praktyce oznacza to, że o wyniku dowiadujemy się z opóźnieniem, a codzienną kontrolę zastępuje nam znajomość czynników, które THM podnoszą.

Skąd się biorą trihalometany w basenie krytym

Surowcem dla THM, czyli tak zwanymi prekursorami, są przede wszystkim pot, mocz, złuszczony naskórek, włosy i resztki kosmetyków: kremów, balsamów, szamponów i filtrów przeciwsłonecznych. Część pochodzi też z wody zasilającej, bo substancje humusowe obecne w wodzie wodociągowej również reagują z chlorem. Im więcej osób w niecce i im mniej skrupulatnie myją się przed wejściem, tym więcej materiału do reakcji.

Reakcja nie zachodzi od razu, tylko stopniowo, dlatego THM narastają z czasem. W badaniach najniższe wartości notowano zaraz po wymianie wody, a później rosły wraz z eksploatacją. Dobrze to widać w zestawieniu przygotowanym przez naukowców z Politechniki Opolskiej, którzy w 2017 roku w Rocznikach Państwowego Zakładu Higieny podsumowali badania nad THM w basenach z Polski i innych krajów pod kątem ryzyka dla zdrowia. Jeden z opisanych tam przykładów dotyczy polskiego basenu solankowego: tuż po napełnieniu suma THM wynosiła od 41,7 do 68,4 µg/l, a po dwóch miesiącach od 72,2 do 100,8 µg/l.

Na tempo powstawania THM wpływa kilka czynników naraz. Najważniejsze z nich to ilość materii organicznej w wodzie, temperatura, pH, czas, przez jaki woda krąży w obiegu bez odświeżenia, oraz sposób chlorowania. Żaden z nich nie działa w oderwaniu od pozostałych, dlatego dwa podobne obiekty mogą mieć zupełnie różne wyniki.

Schemat poglądowy: zanieczyszczenia od kąpiących się i chlor tworzą w wodzie THM, które ulatniają się do powietrza hali basenowej; czynniki sprzyjające to wyższa temperatura, wyższe pH, duża liczba kąpiących się i mało świeżej wody

Temperatura, pH i chlor: co podnosi THM

Wiele z tych zależności dobrze pokazuje badanie zespołu z Wydziału Inżynierii Środowiska i Energetyki Politechniki Śląskiej, opublikowane w 2020 roku. Naukowcy chcieli sprawdzić, które czynniki związane z jakością wody i pracą instalacji wpływają na poziom THM i chloru związanego w zwykłych warunkach eksploatacji. Przez sześć miesięcy badali wodę w dziewięciu polskich nieckach o różnym przeznaczeniu: basenie sportowym, basenie do nauki pływania, krytej i odkrytej niecce rekreacyjnej, basenie do nurkowania, basenie dla dzieci, lagunie z atrakcjami wodnymi i dwóch wannach z hydromasażem. Wszystkie miały podobny układ uzdatniania: koagulację, filtrację wielowarstwową, lampy UV i podchloryn sodu wytwarzany na miejscu. Dzięki temu można było porównać, jak na wyniki wpływa przeznaczenie niecki i liczba kąpiących się.

Temperatura ma bardzo wyraźny wpływ. W badaniu Politechniki Śląskiej najwyższe stężenia THM miała wanna z hydromasażem o temperaturze 35,3 °C, średnio 0,052 mg/l, mimo bardzo szybkiej wymiany wody. Autorzy łączą wysokie wyniki wanien z hydromasażem z dwoma czynnikami: wyższą temperaturą wody i małą objętością w stosunku do liczby kąpiących się. Niecki, w których na jedną osobę przypadało dużo wody, miały wyniki wyraźnie niższe, na przykład basen do nurkowania z 67,5 m³ wody na osobę miał średnio 0,021 mg/l. Ciepłe niecki rekreacyjne i wanny z hydromasażem wymagają więc szczególnej uwagi.

Z pH sprawa jest mniej oczywista. Nowozelandzki raport ESR, o którym piszemy niżej, przytacza badanie, w którym ilość THM wyraźnie rosła, gdy pH podnoszono od 6,0 do 8,5. W tym przypadku pH działa więc odwrotnie niż przy trichloraminie, której sprzyja niskie pH. W praktyce nie oznacza to, że pH trzeba obniżać na siłę. Wystarczy utrzymywać je stabilnie w środku dopuszczalnego zakresu i nie pozwalać mu rosnąć. Dodatkowo przy niższym pH chlor lepiej dezynfekuje: według niemieckiego Federalnego Urzędu Środowiska (UBA) w temperaturze 25 °C przy pH 6,5 działa 1,7 raza silniej niż przy pH 7,5.

Najwięcej nieporozumień dotyczy samego chloru. Naukowcy z Politechniki Śląskiej porównali też wyniki THM przy różnych poziomach chloru wolnego, który w badanych nieckach mieścił się w zakresie od 0,3 do 1,0 mg/l. Nie stwierdzili przy tym istotnych różnic, więc w tym zakresie sam poziom chloru nie okazał się decydujący. Wyższe wartości pojawiają się natomiast przy intensywnym chlorowaniu, na co zwraca uwagę UBA w odniesieniu do basenów odkrytych. Dlatego po chlorowaniu szokowym warto mieć na uwadze, że chwilowo przybywa nie tylko chloru, ale też produktów ubocznych. Liczy się przede wszystkim to, ile zanieczyszczeń chlor ma do utlenienia, a nie sama dawka.

Gdzie trafiają THM i kto jest najbardziej narażony

Trihalometany są bardzo lotne, więc część z nich stale ulatnia się z wody. Na basenie odkrytym wiatr i ruch powietrza szybko je rozpraszają. Natomiast w hali basenowej THM gromadzą się w powietrzu, zwłaszcza nad lustrem wody, gdzie oddychają pływający. Nowozelandzki instytut badawczy ESR w 2023 roku zebrał wyniki badań z wielu krajów, żeby ocenić ryzyko zdrowotne związane z produktami ubocznymi dezynfekcji w basenach. Raport wskazuje wprost, że w przypadku THM dominującą drogą narażenia jest wdychanie. Kontakt przez skórę i przypadkowe połknięcie wody mają mniejsze znaczenie.

Najdłużej w takim powietrzu przebywają ratownicy, instruktorzy i obsługa, a spośród gości zawodnicy trenujący codziennie oraz dzieci na regularnej nauce pływania. UBA wskazuje wątrobę i nerki jako narządy szczególnie wrażliwe na działanie THM, a Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zalicza chloroform i bromodichlorometan do grupy 2B, czyli substancji o możliwym działaniu rakotwórczym. Autorzy raportu ESR zaznaczają, że wyliczenia ryzyka obarczone są dużą niepewnością, ale ryzyka nie należy uznawać za pomijalne i warto ograniczać narażenie.

Ile THM może być w wodzie basenowej

Na polskich pływalniach obowiązują wymagania z rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda na pływalniach. Suma THM nie może przekroczyć 0,1 mg/l, a chloroform 0,03 mg/l. W nieckach dla niemowląt limit chloroformu jest niższy i wynosi 0,02 mg/l. Szczegółowy przegląd parametrów i częstotliwości badań znajdziesz w tekście Jakość wody na pływalni: co mówią przepisy i jak często trzeba ją badać.

Dla porównania w Niemczech UBA przyjmuje wartość ostrożnościową 0,020 mg/l, liczoną jako chloroform, czyli pięć razy niższą od polskiej. W Danii limit wynosi 0,05 mg/l. W badaniu Politechniki Śląskiej żadna z dziewięciu niecek nie przekroczyła krajowej normy, ale średnie wyniki sześciu z nich były powyżej niemieckiej wartości 0,020 mg/l. Znacznie wyższe stężenia zanotowali naukowcy z Politechniki Opolskiej, którzy w 2015 roku zbadali pięć basenów krytych i pięć odkrytych w regionie opolskim: w basenach krytych THM wynosiły od 0,027 do 0,279 mg/l. Wniosek jest prosty: norma jest granicą, a nie celem, i dobrze prowadzony obiekt może mieć wyniki wyraźnie niższe.

Jak ograniczać THM: najpierw źródło, potem technologia

Każda technologia uzdatniania pracuje na tym, co ludzie wnieśli do wody. Dlatego najtańszym i najskuteczniejszym sposobem na niższe THM jest mniejszy ładunek materii organicznej. Na obiekcie oznacza to kilka prostych, ale konsekwentnie egzekwowanych zasad.

Prysznic z mydłem przed wejściem do niecki. Zmywa pot, naskórek i kosmetyki, zanim trafią do wody. Na wielu obiektach prysznice są, ale nikt nie pilnuje, czy goście z nich korzystają, więc warto uczulić ratowników i obsługę szatni.

Czepek i przerwy na toaletę. Czepek zatrzymuje włosy i resztki produktów do pielęgnacji. Przy grupach dzieci krótka przerwa na toaletę w trakcie zajęć to jeden z najprostszych sposobów na mniej moczu w wodzie.

Odpowiednia ilość świeżej wody. Woda uzupełniająca rozcieńcza wszystko, czego uzdatnianie nie usuwa. Niemieckie zalecenia UBA przewidują średnio 30 litrów świeżej wody na jednego kąpiącego się w skali tygodnia. W polskim rozporządzeniu nie ma takiej liczby, ale to dobry punkt odniesienia przy ocenie, czy obiekt nie oszczędza na wodzie kosztem jej jakości.

Stabilne pH i dozowanie chloru według zapotrzebowania. Automatyka, która utrzymuje pH i chlor w wąskim zakresie, ogranicza zarówno skoki pH w górę, jak i okresy przechlorowania. Jeśli w hali czuć chlor, przyczyną są zwykle chloraminy, a nie brak chloru, więc dokładanie kolejnej dawki niczego nie rozwiązuje.

Technologia uzdatniania a trihalometany

Na etapie uzdatniania można działać w dwóch kierunkach: usuwać prekursory, zanim chlor zdąży z nimi przereagować, albo usuwać THM, które już powstały. Podstawą jest zawsze sprawna koagulacja i filtracja, bo każda cząstka organiczna zatrzymana w filtrze to mniej materiału do reakcji z chlorem. Dalsze etapy dobiera się do problemu obiektu, a niektóre z nich mogą wręcz zwiększyć ilość THM.

Dobrym przykładem są lampy UV. Skutecznie rozkładają chloraminy, dlatego są bardzo popularne w polskich obiektach: miała je każda z dziewięciu niecek w badaniu Politechniki Śląskiej. Jednocześnie zarówno autorzy z Politechniki Opolskiej, jak i raport ESR zwracają uwagę, że promieniowanie UV w połączeniu z chlorem może zwiększać tworzenie THM. Nie jest to powód, żeby rezygnować z UV, ale po jego montażu warto porównać wyniki THM sprzed i po zmianie.

Ostrożnie trzeba też podchodzić do pomysłu zastąpienia chloru bromem. W wodzie dezynfekowanej bromem powstają bromowane THM, które autorzy z Politechniki Opolskiej uznają za bardziej toksyczne od chloroformu, dlatego odradzają bromowanie wody basenowej.

RozwiązanieJak wpływa na THMNa co uważać
Koagulacja i filtracjaZatrzymuje część materii organicznej, zanim przereaguje z chloremRegularne płukanie filtrów i właściwa dawka koagulantu
Węgiel aktywnyNorma DIN 19643 przewiduje stopień z węglem aktywnym, gdy chlor związany lub THM przekraczają wartości granicznePrzy chlorowaniu szokowym UBA zaleca omijanie filtrów węglowych, jeśli to możliwe
OzonowanieRozkłada prekursory; w porównaniu dziesięciu metod dezynfekcji opracowanym w 2018 roku przez naukowców z IHE Delft i TU Delft połączenie ozonu i UV dawało najniższe THMWysoki koszt, wymaga strefy reakcji i odozonowania
Lampy UVSkutecznie obniżają chloraminy, ale w połączeniu z chlorem mogą zwiększać THMKontrola THM po montażu
Filtracja membranowa z intensywnym utlenianiemWskazywana przez autorów z Politechniki Opolskiej jako najskuteczniejszaNajdroższe rozwiązanie, raczej dla dużych i nowych obiektów
Brom zamiast chloruPowstają bromowane THM, bardziej toksyczneNie zalecamy w obiektach publicznych

Dla typowej pływalni z filtracją piaskową i lampami UV rozsądna kolejność wygląda tak: najpierw higiena kąpiących się i ilość świeżej wody, potem kontrola pH i stabilne dozowanie chloru, a dopiero przy powtarzających się wysokich wynikach rozbudowa instalacji o ozonowanie albo stopień z węglem aktywnym.

Infografika: cztery obszary ograniczania THM w basenie krytym: kąpiący się, woda, uzdatnianie i powietrze hali, oraz limity THM obowiązujące w Polsce

Wentylacja hali basenowej to druga połowa rozwiązania

Ponieważ THM najczęściej wdychamy, jakość powietrza w hali jest równie ważna jak jakość wody. UBA w zaleceniach dotyczących wentylacji hal basenowych podkreśla, że zanieczyszczenia w powietrzu da się obniżyć wyłącznie przez rozcieńczenie świeżym powietrzem. Z tego powodu udział powietrza zewnętrznego nie powinien wynikać tylko z potrzeby osuszania hali.

Według tych zaleceń w godzinach otwarcia co najmniej 30% powietrza nawiewanego powinno stanowić powietrze zewnętrzne, także wtedy, gdy hala jest osuszana pompą ciepła na powietrzu obiegowym. Nastawa przepustnicy odpowiadająca tym 30% powinna być oznaczona na centrali, żeby łatwo było ją skontrolować. Ważne jest też, aby świeże powietrze docierało tam, gdzie przebywają ludzie, a nie tylko pod sufit hali.

W domowym basenie krytym THM nikt rutynowo nie bada, jednak mechanizm jest dokładnie taki sam. Prysznic przed kąpielą, regularne uzupełnianie wody i sprawna wentylacja pomieszczenia to tutaj najprostsze i najskuteczniejsze działania.

Typowe błędy, które podnoszą THM

Gaszenie zapachu kolejną dawką chloru. Charakterystyczny zapach hali pochodzi zwykle z trichloraminy. Dodatkowy chlor nie usuwa przyczyny, za to zwiększa ilość produktów ubocznych.

Oszczędzanie na świeżej wodzie. Mniej wody uzupełniającej to niższe rachunki, ale też szybsze narastanie wszystkiego, czego filtracja nie zatrzymuje, w tym THM.

Wentylacja ustawiona tylko pod wilgotność. Centrala, która w godzinach otwarcia pracuje głównie na powietrzu obiegowym, dobrze osusza halę, ale nie usuwa z niej lotnych produktów ubocznych.

Nowa lampa UV bez kontroli THM. Spadek chloru związanego po montażu UV cieszy, ale warto sprawdzić, czy w kolejnych badaniach nie wzrosły trihalometany.

Ciepłe niecki traktowane jak basen sportowy. Wanny z hydromasażem i niecki rekreacyjne z ciepłą wodą mają inne warunki niż basen pływacki, dlatego wymagają częstszej wymiany wody i dokładniejszej kontroli.

Od czego zacząć na swoim obiekcie

Najlepiej zestawić wyniki THM z ostatniego roku z danymi, które obiekt i tak zbiera: liczbą kąpiących się, ilością świeżej wody, temperaturą niecek, pH i chlorem związanym. Takie zestawienie zwykle szybko pokazuje, czy wyższe wyniki pojawiają się w okresach dużej frekwencji, po zmianach w instalacji, czy w konkretnych nieckach. Dopiero na tej podstawie warto decydować o inwestycjach w uzdatnianie i wentylację, a szczegółowe zalecenia dotyczące higieny i wentylacji hal basenowych publikuje niemiecki Federalny Urząd Środowiska (UBA).

Źródła: Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 9.11.2015 w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda na pływalniach (Dz.U. 2022 poz. 1230); J. Wyczarska-Kokot, A. Lempart-Rapacewicz, M. Dudziak, E. Łaskawiec, Impact of swimming pool water treatment system factors on the content of selected disinfection by-products, Environmental Monitoring and Assessment 192 (2020); M. Bożym, M. Wzorek, I. Kłosok-Bazan, Health risk as a consequence of exposure to trihalomethanes in swimming pool water, Roczniki PZH 68(4) (2017); Umweltbundesamt, Hygieneanforderungen an Bäder und deren Überwachung (2014); Umweltbundesamt, Empfehlung zur Lüftung von Hallenbädern (2006); H. Ilyas, I. Masih, J.P. van der Hoek, Disinfection methods for swimming pool water: byproduct formation and control, Water 10(6) (2018); ESR, Health risk assessment: disinfection by-products in swimming pool water (2023).

0 0 głosy
Article Rating
Subskrybuj
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Najstarsze
Najnowsze Najwięcej głosów
Reklama